Pomnik przyrody – definicja, znaczenie

Co jest nazywane pomnikiem przyrody?

W Polsce ochronę pomników przyrody reguluje Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody. Z kolei kryteria, które musi spełniać obiekt lub obszar uznany za pomnik przyrody, wyszczególniono w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 roku w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody.

Kryteria, o których mowa powyżej, mają charakter jakościowy i ilościowy. Żeby obiekt mógł zostać objęty tą formą ochrony, musi wyróżniać się na tle innych okazów reprezentujących ten sam gatunek m.in. unikatowymi walorami krajobrazowymi, przyrodniczymi, naukowymi, historycznymi lub kulturowymi. Wyróżnikami mogą być następujące cechy:

• wiek,
• wysokość,
• obwód pnia,
• średnica pnia,
• pokrój,
• szerokość korony,
• występowanie w szpalerach, alejach lub skupiskach.

Jakie są rodzaje pomników przyrody?

W Polsce pomniki przyrody przejawiają się w wielu formach, zarówno tych związanych z życiem roślinnym, jak i nieożywionymi elementami natury. Wśród najważniejszych z nich znajdują się:

• pojedyncze drzewa pomnikowe, takie jak majestatyczne dęby, lipy czy buki,
• aleje drzew, czyli rzędy roślin umiejscowione w sposób zamierzony,
• grupy drzew, które można dostrzec w parkach lub na terenach wiejskich,
• elementy nieożywione, takie jak jaskinie, źródła, wodospady oraz głazy narzutowe.

Pomnik przyrody powinien być oznaczony stosowną tabliczką, która jest zgodna ze wzorem opisanym w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 10 grudnia 2004 r. w sprawie wzorów tablic. Zielona tablica znakuje pojedyncze obiekty, natomiast czerwona – grupę obiektów

Ustanowienie pomnika przyrody leży w kompetencji rady miejskiej w drodze uchwały, co podkreśla lokalny charakter tej formy ochrony.

Na terenie Gminy Kobylnica znajduję się 26 szt. pomników przyrody, w tym 19 szt. mieści się na terenie Parku Krajobrazowego Dolina Słupi:

1. Dąb szypułkowy (Quercus robur L.),
2. Jabłoń dzika (Malus sylvestris),
3. Lipa srebrzysta (Tilia tomentosa Moench),
4. Jodła pospolita (Abies alba Mill),
5. Buk pomposity (Fagus sylvatica L.),
6. Głaz narzutowy.

Pomniki przyrody pełnią wiele ról, które mają ogromne znaczenie nie tylko dla ekologii, ale także dla kultury i nauki. 

Pomniki przyrody mają niezwykle ważną funkcję w ochronie środowiska. Nie tylko pomagają zachować bioróżnorodność, ale także chronią rzadkie gatunki, które mogłyby zniknąć bez ich wsparcia. Te naturalne obiekty umożliwiają stabilne działanie ekosystemów, co jest niezbędne do utrzymania równowagi biologicznej.

Działają one jak schrony i ekologiczne korytarze, które ułatwiają:

• migrację,
• wymianę genów pomiędzy różnymi populacjami.

Warto również podkreślić, że pomniki te mają ogromne znaczenie edukacyjne. Dzięki nim społeczeństwo ma możliwość zrozumienia, jak istotna jest ekologia, co przekłada się na rozwijanie proekologicznych postaw. Edukacja ekologiczna w pobliżu tych pomników zwiększa świadomość o ochronie naszego środowiska oraz zasadach zrównoważonego rozwoju.

Najsłynniejsze pomniki przyrody w Polsce:

• Najstarsze pomniki przyrody w Polsce liczą sobie ponad 1000 lat. Jednym z takich obiektów jest Cis Henrykowski, uznany za najstarsze drzewo w kraju. Okazały, bo 15-metrowy cis można podziwiać we wsi Henryków Lubański. Na przestrzeni lat miały miejsce zdarzenia, w wyniku których piękne drzewo mogło na zawsze zniknąć z polskiego krajobrazu. W XIX wieku Kozacy używali jego gałęzi do wytwarzania strzał. W 1945 roku cis został uszkodzony przez pocisk artyleryjski, a 44 lata później – przez huragan.
  Na szczęście wszystko wskazuje na to, że najstarsze drzewo w Polsce jeszcze długo nie odda tego statusu. Obecnie Cis Henrykowski jest wsparty rusztowaniem, a za ochronę przed zbyt bliskim dostępem odpowiada ogrodzenie wyposażone w czujniki ruchu.
• Dąb Bartek rośnie we wsi Bartków (województwo świętokrzyskie). Jeszcze nie tak dawno temu sądzono, że majestatyczne drzewo liczy sobie 1200 lat. Dziś wiemy, że Bartek jest młodszy o ok. 500 lat. Drzewo mierzy ok. 30 m wysokości. Jego potężny pień ma 10 m obwodu i 3 m średnicy. Rozłożyste gałęzie osiągają do 40 m rozpiętości. Jak głosi legenda, schronił się pod nimi sam Jan III Sobieski.
  Także to drzewo musiało mierzyć się z wieloma zagrażającymi mu sytuacjami. Do jednej z najniebezpieczniejszych doszło w 1906 roku, kiedy dąb ucierpiał w pożarze trawiącym okoliczne domy. 14 lat później zadecydowano o wzmocnieniu pnia, umieszczając w jamie betonowe wypełnienie.
• Wymieniając niezwykłe pomniki przyrody, nie można pominąć słynnego Krzywego Lasu. W Nowym Czarnkowie (gmina Gryfino), na obszarze 0,5 ha rosną nietypowe sosny. Co w nich niezwykłego? Chodzi o kształt pnia. Drzewa, najprawdopodobniej posadzone w 1934 roku, wyginają się tuż nad ziemią pod kątem 90 stopni i tworzą charakterystyczny łuk.
• Dęby Rogalińskie - w obszarze Rogalińskiego Parku Krajobrazowego (województwo wielkopolskie) rośnie ok. 2000 dużych dębów, tworząc jedno z największych skupisk tych drzew w Europie. Niektóre z nich liczą sobie nawet kilkaset lat. Najstarsze i największe to Rus (ponad 900 cm obwodu), Czech (ponad 730 cm obwodu) i Lech (ponad 600 cm obwodu). Wiek tych drzew jest szacowany na ok. 700 lat. Trzeba jednak podkreślić, że Czech, drugi z trzech wielkich dębów, jest martwy.

Projekt pn. „Prace pielęgnacyjne pomników przyrody w ramach utrzymania cennych zasobów przyrodniczych Gminy Kobylnicy – etap I” uzyskał dofinansowanie ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku ramach ogłoszonego konkursu pod nazwą „Konkurs na zadania z zakresu ochrony przyrody województwa pomorskiego (edycja 2025)”